GELENEKSEL YAPI ve GELENEKSEL YAPI ELEMANI

GELENEKSEL YAPI ve GELENEKSEL YAPI ELEMANI

Tarih öncesi çağlarda avcılıkla geçinen insanın, barınma isteği ile birlikte yapı yapma sürecinin başladığı söylenebilir. Gerek göçebeliğin sürdüğü bu dönemlerde gerekse çiftçiliğin ve hayvancılığın neden olduğu yerleşik düzende, öncelikle ev ve anıt mezar işlevli yapılar söz konusudur. Bazen mağara gibi doğadaki mevcut mekanlar; bazen de kamış, saz, çalı, sırıktan, üstü çamurlu çim ya da tezekle sıvanarak yapılmış çatma kulübeler; deri veya yünlü kumaştan yapılan çadırlar ev olarak kullanılır(R.l). Bu biçimde yapılan ev tiplerinin yanında anı/anıt mezarlarda büyük boyutlu taşlar yapımın esasını oluşturur. Menhir, dolmen denilen bu anıtlar, doğadaki mevcut taşın ya olduğu gibi 1a da az işlenmesiyle elde edilir. Çakmak taşından yapılan aletler ilkel balta, kazma, çekiç gibi gereçlerle malzemenin biçimlendirilmesinin güç olduğu bu dönemlerde, doğanın sunduğu malzeme ancak olduğu gibi kullanılır. Malzemeyi işleyecek araç-gereçteki buluşlara bağlı olarak gelişen yapı teknolojisi -genel hatlarıyla-, Sanayi Devrimine kadar sürecek olan bir içerik kazanır. Bu sanayi öncesi toplumlarda, taş, toprak, ahşap gibi doğal malzemelerin, emek-yoğun bir teknoloji ile biçimlendirilmesinden oluşan yapıya GELENEKSEL YAPI denir.

Geleneksel yapılar malzemelerine göre, kagir ve ahşap yapılar başlığı altında incelenebilir. Taş ya da toprak malzemenin biçimlenme tekniği ilkelerine göre oluşturulan yapıya KAGIR YAPI denir. Taş, doğada bol bulunan malzemedir. Tarih öncesi çağlarda, araç-gerecin yetkinliğinin sınırlı olması nedeniyle, doğada bulunduğu düzgün olmayan biçimi ve boyutu ile yapıda kullanılır. Ancak yüzyılları içeren bir süreçte insan, keşfettiği teknik olanaklarla taşa egemen olarak, onun yapıdaki kullanış biçimini değiştirir. Ocaktan çıkarılan taş istenilen boyut ve özelliklere getirilerek yapıya sokulur(R.2).

Yeterli taş kaynağı olmayan yörelerde toprak, yapı malzemesi olarak ortaya çıkar. Topraktan iki yolla yapı malzemesi elde edilir. Bunlardan biri toprağın su, bazen de saman ile karıştırılıp, ayakla çiğnenerek, güneşte kurutulması ile oluşturulan KERPİÇ' tir. Eski çağlardan itibaren kerpiçten yapı üretilir. Mezopotamya' da Keldani ve Sümerler, Anadolu' da Hititler kerpiç malzemeyi kullanırlar. Günümüze kadar devam eden kerpiç yapım, -özellikle kırsal kesim- Anadolu konut mimarisinde önemli bir yere sahiptir. Diğer toprak malzeme kerpicin güneşte kurutulmayıp, ateşte pişirilmesinden elde edilir ve PİŞMİŞ TOPRAK ya da TUGLA adını alır. Hafif olması, kolay işlenebilmesi tuğla yapımın gelişmesini sağlar. Asya ve Anadolu' da pişmiş toprak malzemenin örneklerine rastlanır. (R.5)

Ormanı bol yörelerde yapı malzemesi olarak ahşap seçilir. Kolay işlenebilmesi, depreme dayanıklı olması, yapının kısa sürede bitirilebilmesi yapı malzemesi olarak kullanımını teşvik eder. Az dayanıklı olması, yangın tehlikesi içermesi, çok kullanılmasını engellememiştir. Ormanca zengin kuzey ülkelerinde, Uzak Doğu'da örneklenen ahşap mimari geleneksel Anadolu konutunun önemli belirleyicisidir. Ahşap yapım iki biçimde uygulanır. Biri, ahşap kütüklerin üst üste konulmasıyla elde edilen AHŞAP YIĞMA  diğeri, dikme, taban, kuşak gibi ahşap parçaların bir araya getirilmesiyle elde edilen AHŞAP İSKELET yapı sistemleridir. (R.4-7,36). Ahşap yığma sistem, Doğu Karadenizlin bazı yörelerinde TARABA, ÇANTI EV adlandırılır. Anadolu' da ahşap iskelet yapılarda iskelet arasında kalan boşluklarda dolgu malzemesi olarak kerpiç kullanıldığında elde edilen yapıya HIMIŞ YAPI denir.

Geleneksel Yapı Elemanı

Kagir ya da ahşap geleneksel yapıyı oluşturan, bileşenlerinin çeşitli yöntem ve biçimlerle bir araya getirilmesinden elde edilen temel, duvar, döşeme, tavan, dam, çatı, kapı, pencere gibi yapı parçalarına GELENEKSEL YAPI ELEMANI denir. Geleneksel yapı elemanları taşıyıcılıklarına göre ikiye ayrılır. Yapının ayakta durmasını sağlayan, yapının kendisinden ve diğer etkenlerden kaynaklanan yükünü taşıyan temel, duvar, ayak, sütun, dikme, atkı, kemer gibi elemanlarına TAŞIYICI, YAPI ELEMANLARI denir. Yapıda işlevi nedeniyle var olan, kendi kendini taşımak dışında, yapı yükünü taşıma görevi olmayan kapı, pencere, bezeme gibi elemanlara da TAŞIYICI OLMAYAN YAPI ELEMANLARI denir

ÖĞR. GÖR. BERİVAN POLAT / BİNA BİLGİSİ VE PROJESİ DERS NOTU

CAM ELYAF TAKVİYELİ KOMPOZİT KANALİZASYON / YAĞMURSUYU MUAYENE BACA KAPAĞI ŞARTNAMESİ

KOMPOZİT BAKIM RÖGARI KAPATMA ELEMANI

TEKNİK SARTNAMESİ

1.TARİF

Kompozit bakım rögarı kapatma elemanı, atık Su ve/veya yağmur Suyu kanallarının havalandırılmasında veya muayene, bakım ve onarımları için gerekli, bacaların üstünü örtmekte kullanılan TS 1478 EN 124 Standardına göre imal edilmiş D400 Sınıfında çerçeve ve kapaktan meydana gelmiş elemanlardır.

2.TEKNİK ÖZELLİKLER

2.1.KOMPOZİT BAKIM RÖGARI MALZEME ÖZELLİKLERİ

2.1.1.Kapak ve çerçeve mekanik, teknolojik ve fiziksel özellikleri Tablo 1. de verilmiş olan cam elyaf takviyeli kompozitten (%40 ±2 Cam elyaf, polyester dolgu) D 400 Sınıfına uygun imal edilecektir.

Tablo 1. Kompozit malzemenin mekanik, teknolojik ve fiziksel özellikleri

Testler Test Metodu Değerler

Eğme Mukavemeti

(N/mm²)

TS4650-2

ISO3597-2

≥135

Darbe Dayancı

(kj / m²)

TS 1004 , TS 1005

ISO 179

≥110

Çekme mukavemeti N/mm² 150-400

Sertliği Barcol EN59 ≥35

Su absorbsiyonu

(%)

TS702

ISO62

≤ 0,7

Yoğunluk

(gr/ cm³)

TS1818

ASTM D792

≥1,6

2.1.2. Bakım kompozit rögarı kapama elemanı mafsalı, 180° açılmasını Sağlayacak şekilde dizayn edilecektir.

2.1.3. Mafsal Polikarbonat malzemeden yapılacaktır. Çerçeve üzerine monte edilen açma, kapamayı Sağlayan pimin ve kilit mekanizması cıvatasının özellikleri aşağıda Tablo 2-de verilen değerlere uygun olmalıdır.

2.1.4. Kompozit bakım rögarı kapama elemanı bir noktadan bağlantı yapacak şekilde tasarlanmış kilit mekanizmasını içerecektir. Kilit mekanizması St37 çelik malzemeden imal edilecek

Tablo 2. Pim ve cıvatanın mekanik özellikleri (X 12 Cr 18 Ni 8 S)

2.1.5. Kapak ve cıvata arasına TS 79 Standardına uygun yaylı rondela konulacaktır.

2.1.6. Kompozit bakım rögarı kapama elemanı kapağı üzerine açılan kırlangıç kanal içerisine monte edilen “ T profil ” Seklinde TS 1531 ISO 1629 Standardında CR ( kloropren) kalitesinde imal edilmiş conta kullanılacaktır.

2.2. KİMYASAL BİLESİM

2.2.1. Kompozit bakım rögarı kapama elemanı çerçeve ve kapak malzemesinin bileşimi Tablo 3 deki değerleri Sağlamalıdır.( Tablo 3 de verilen değeri Sağlayan fiberler ; 50± 2 mm boyunda ve 13± 2 m çapında olup E-Camın dan imal edilmelidir.) Kapak üst yüzeyi aşınmaya dirençli kevlar içermelidir. Tablo 3. Kompozit bakım rögarı kapama elemanı çerçeve ve kapak malzemesinin bileşimi

2.2.2. Kompozit bakım rögarı kapama elemanı mafsal pimi ve kilit mekanizması cıvatasının ilgili standarda verilen kimyasal bileşimi Tablo 4’ de fiziksel özelliği Tablo 5’de verilmektedir. Tablo 4. Mafsal Pimi ve Kilit Mekanizması Cıvatasının Kimyasal bileşimi; St37

C

% (Max)

P

% (Max)

S

% (Max)

Mn

% (Max)

Si

% (Max)

Cu

%

Al

% (Min)

N

%

0,17 0,025 0,020 0,80 0,30 0,25-,040 0,15 0,012

Çekme Mukavemeti

(N/mm²)

Akma Sınırı

(N/mm² Min.)

Kopma UzamaSı

(%)

500-700 215 50

Testler Test metodu Değer

Cam Elyaf Oranı

(%)

TS 1177

ISO1172

40 ± 2

Tablo 5. Mafsal Pimi ve Kilit Mekanizması Cıvatasının Fiziksel özellikleri; St37

Akma mukavemeti(min)

daN/mm²

Kalınlık (mm) ≤16

Çekme mukavemeti

daN/mm²

Kalınlık (mm) ≥3≤50

Uzama (%min)

L0=80 mm

≥3≤40

235 340-470 24

2.2.3. Kompozit bakım rögarı kapama elemanında Tablo 6’ de özellikleri verilen conta kullanılacaktır.

Tablo 6. Conta özellikleri

Testler Test Metodu Standardı Değer

Sertlik (Shore-D) TS ISO 48 70 ± 5

Kopma Mukavemeti (N/mm²) TS 1967 ISO 37 ≥10

Kopma Uzaması (%) TS 1967 ISO 37 ≥350

Yırtılma Mukavemeti(N/mm) TS ISO 34-1 ≥30

Sıcaklıkta Kalıcı Ezilme (%) (23° C

70 Saat)

TS 4595 ISO 815 ≤ 30

Yaşlandırma (70° C , 168 Saat) TS 1969 ISO 188

Yaşlanmış Numunede Sertlik Artısı TS 180 48 ± 15

Yaşlanmış Numunede Kopma

Mukavemeti Değişimi(%)

TS 1967 ISO 37 20

Yaşlanmış Numunede Kopma

Uzaması Değişimi(%)

TS 1967 ISO 37 30

Ozon Yaşlandırması(50 ppm

Konsantrasyon, %20 Germe, 72 Saat

40 ± 2°C

TS 1773 Çatlama olmayacak.

2.3.TASARIM VE BOYUTLAR

2.3.1. Kompozit bakım rögarı kapama elemanının TS 1478 EN 124 Standardında Seçimi kullanıcıya ( KİMELSAN) bırakılan ölçüleri Tablo 7’ da verilen ölçülerle imal edilecektir.

2.3.2. Kompozit bakım rögarı kapama elemanı, çamur tavası takınabilir şekilde tasarlanacaktır.

2.3.3. Kompozit bakım rögarı kapama elemanı, zamanla asfaltlama yüzünden asfalttan daha düşük Seviyede kalabilir. Bu kapama elemanını yeni yapılan asfaltın Seviyesine getirmek için üzerlerine kolayca montaj yapılacak şekilde 6 cm’ lik yükseltme çerçevelerine uygun olması gerekir. Bu yükseltme çerçevelerinin cam elyaf takviyeli kompozitten üretilecektir. Yükseltme işlemi kapak Söküldükten Sonra alt çerçevenin üzerine yeni yükseltme çerçevenin kolaylıkla montaj edilmesiyle ve üzerine tekrar kapağın takılmasıyla tamamlanacaktır. Kapağın çerçeve içinde girme derinliği 50 mm olmalıdır.Kapak ile çerçeve arasındaki toplam net açıklık 9mm’den az olmamalıdır.Kapak üst yüzey düzgünlüğünden Sapma en fazla 6mm olabilir. Yüzey çıkıntılar 3-8mm arasında olacaktır yüzey çıkıntıların toplam yüzey alanına Oranı % 10-70 olmalıdır.Çerçeve derinliği 100 mm üstüdür.

Tablo 7.Kompozit Bakım Rögarı Kapama Elemanı Ana Ölçüleri

2.4. OTURMA YÜZEYLERİNİN DÜZGÜNLÜĞÜ

Kapak ile çerçeve arasındaki oturma yüzeyleri düzgün olmalı, kapak çerçeve üstüne yerleştirildiğinde oturma yüzeyleri arasında boşluk olmaması ve kapağın değişik Yerlerine yük uygulandığında oynama gözlenmemesi için kapak ve çerçeve arasına Teknik resimde görüldüğü gibi lastik conta yerleştirilmelidir.

2.5. GÖRÜNÜS VE MONTAJ

Kompozit yüzeyleri düzgün olacak; pres hatası olarak kabul edilen boşluk, kabarcık, katmerlenme, çatlak bulunmayacaktır. Yüzeylerde ölçü ve geometrik düzgünlüğü bozacak taşlama izi ve dolgu tamiri bulunmayacaktır.

Min Net Açıklık (mm) 600

Kapak Dış Çapı (mm) 692

Kapak Dış Derinliği (mm) 50

Çerçeve Derinliği (mm) 130

Tek Bir Havalandırma Delik Çapı (mm) 30

Delik Adedi 4

Kilit Sayısı (Adet) 1

Kütlesi min. (kg) 40

2.5.1. MONTAJ

Kapak ve kapak çerçeveleri açma ve kapamayı Sağlamak için bir taraf anahtarlı diğer taraf Metrik 14 dişi pim ile bağlanmalıdır. Kapakta çalınmaya karşı ilave 1 Adet kilit Sistemi olmalıdır. Kilit St37 çelik malzemeden olmalıdır.

2.5.2.BOYA

Kompozit bakım rögarı kapama elemanı çerçeve ve kapak malzemesinin rengi gri veya tonlarında olmalıdır. Bu renk boyama ile değil, mutlaka kompozit malzemenin üretim aşamasında içine katılan pigmentlerle Sağlanmalıdır. Kompozit eleman işkinin talebi doğrultusunda aynı renklerde üretilebilir.

2.5.3. TİPİ VE AĞIRLIĞI

Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından projesi benimsenmiş, İstanbul ana arter ve diğer yollardaki 50 km/h’dan daha hızlı motorlu araç trafiği dikkate alınarak baca kapakları yuvarlak Kompozit Baca kapağı ve çerçevenin ağırlığı 40 ± 2 kg-dır.

4. ÖZEL SARTLAR

4.1. İhaleye katılacak firmalar kompozit bakım rögarı kapama elemanına ait: TSE veya TSEK Belgelerini ve kapasite raporlarını ibraz edecektir. Teklif mektubu ile birlikte ihale komisyonuna teslim edilecektir.

4.2. İhaleyi kazanan firma üretim esnasında ……….. Müdürlüğü Muayene ve teslim tesellüm heyetini kontrol için tesisine davet edecektir. Heyetin yol, yemek ve konaklama giderleri firma tarafından karşılanacaktır.

4.3.Teklif mektubu ile birlikte teslim edilmiş olan numune ile ilgili Standartta tanımlanan (TS526 EN 1563) ve şartnamede belirtilen şartları Sağlayıp Sağlamadığı ihale komisyonu tarafından belirlenir. İhale komisyonu tarafından belirlenemeyen özellikler bir kurum laboratuarında (ÜNİVERSİTELER, KOSKİ, TUBİTAK, TSE vb.) inceletilerek Sonuçları değerlendirmede kullanılır. İncelemeler için yapılacak her türlü masraf, imalatı yapacak firma tarafından karşılanacaktır.

4.4. Teslimatta kabul muayene ve deneyler “……………. Müdürlüğü” adına üniversitelerin METALURJİ ve malzeme mühendisliği bölümlerine, TÜBİTAK, TSE veya KOSGEB’e yaptırılır ve deney ücretleri tedarikçiye ait olur.

4.5. Teslimatlar …………… Müdürlüğü’nün belirleyeceği yere yapılacaktır. Erken teslim tercih Sebebidir.

5.MUAYENE VE TESELLÜM

5.1.TESLİMATTA PARTİ BÜYÜKLÜĞÜ VE NUMUNE ALMA

Teslimatta bir defada teslim edilecek malzemeler bir parti kabul edilir ve her partinin kabulü için aşağıdaki tabloda belirtilen miktarlarda gelişi güzel numune alınır. Teslimatta parti büyüklüğü Alınacak numune miktarı

200-500 30

500-800 35

801-1300 40

5.2.MUAYENELER

5.2.1.GÖZLE MUAYENE

Gelişi güzel alınan numunelerin tamamı gözle muayene edilir. Yine aynı numuneler üzerinde uygun görülen miktarda oturma yüzeyi düzgünlüğü kontrolü yapılır. İncelenen numunelerin herhangi birinde uygunsuzluk tespit edildiğinde parti reddedilir.

5.2.2.BOYUT MUAYENESİ

Gelişi güzel alınan numunelerin boyut ve toleranslarının istenilen ölçülere uygun olup olmadığı kontrol edilir. Bu maksatla yapılacak ölçümlerde 50cm’ye kadar olan boyutlar kumpasla, 50cm’den büyük boyutlar ise katlanmaz demir cetvel ile ölçülür ve her ölçülen her boyut için rögarın 3(üç) ayrı yerinde yapılan ölçümlerin ortalaması alınarak Sonuçları ekteki projelere uygunluğu aranır. İncelenen numunelerin herhangi birinde uygunsuzluk tespit edildiğinde parti reddedilir.

5.2.3 AĞIRLIK KONTROLÜ

Gelişi güzel alınan numunelerin kapak ve çerçevesi 0.1 kg duyarlılıkta tartılarak tam kg’a yuvarlatıldıktan Sonra neticelerin öngörülen toleranslara uygun olup olmadığına bakılır. İncelenen numunelerin herhangi birinde uygunsuzluk tespit edildiğinde parti reddedilir.

5.2.4.SERTLİK

Gelişi güzel alınan numunelerin tamamında Sertlik kontrolü yapılır. Sertliğin tablo 1’de belirtilen Shore-D Sertliği cinsinden minimum 80 olup olmadığı kontrol edilir ve herhangi bir numunede bu değerlerden farklı değerler bulunması durumunda parti reddedilir(Barcol minimum 50).

5.2.5 METALOGRAFİK YAPI

Kompozit numuneler yapı elemanları Süreklilik ve laminasyon yönüyle ve kesit incelemesine tabi tutulur ve anormallikler red Sebebi Sayılır.

5.2.6. KİMYASAL ANALİZ

Kompozit bakım rögarı kapama elemanı çerçeve ve kapak malzemesi kompozisyonunun öngören değerleri Sağlayıp Sağlamadığı incelenir. Kompozit için E-Camı Sertifikası ve elyaf boyutları belgelenecektir.

5.2.7.YÜKLEME (YÜK ALTINDA KIRILMA) DENEYİ

Kompozit bakım rögarı kapama elemanı çerçeve ve kapağı monte edilmiş vaziyette TS 1478 EN124 Standardının; deney yükü maddesine göre uygun koşullar Sağlanarak yüklenecektir. Deney kapama elemanı ve kapak kırılana kadar sürdürülür. Kırılma anındaki yük saptanır.

5.2.8. KOMPOZİT DENEYLERİ

Kompozit elemanların ilgili Standartlarda tanımı yapılan deney ve limit değerle uyumu Seçilen örnekle üstünde incelenecektir.

1.Su absorbsiyonu tayini ( TS702,15062 ) ≤ 0,3

2.Darbe dayanımı ( KJ/m²) ( TS 1004,TS 1005, 150175 ) ≥ 110

3.Sıcaklık değişmelerine Direnç testi ( - 40 + 80 ºC ,7 h )

4.Ultraviyole Işınlara direnç (GDF HN 62 S 15 )

5.Bilya basınç ve akkor tel testi.

6. İSARETLEME VE AMBALAJLAMA

6.1. İSARETLEME

Kompozit bakım rögarı kapama elemanı üretim sırasında kabartmalı olarak yazılmış kapak yüzey deseninde aşağıdaki gibi olacaktır;

●” ……….” yazısı merkeze, mafsal kulağının ortasına ve çevresel olarak üç Sıra 45º aralıkla yazılacaktır.

●Firmayı belirtir logo veya kısaltılmış adı (“………” yazısının 1/5 oranında küçük olacak )

●Standart no- TS 1478 EN 124

●Sınıf işareti - D400

●Malzeme cinsi ve kalitesi – SMC Kompozit.

●Parti no

●İmalat yılı

6.2. AMBALAJLAMA

Kompozit bakım rögarı kapama elemanı, ambalajsız teslim edilir.

BEZEMELER

BEZEMELER

Bezeme, yerleşik düzene geçen ilk topluluklarda, mağara duvarlarında oluşur. Yapı sanatı çeşitli malzeme ve teknikleri ile zenginleştikçe bezeme, mimari programın ayrılmaz bir parçası olur ve bina içinde rastlantısal değil belli ilkeler doğrultusunda yer alır.

Malzemelerine Göre Bezemeler

TAŞ BEZEME: Binanın taş elemanlarının belirli kısımlarının geometrik, bitkisel ya da diğer motiflerle biçimlendirilmesi ile elde edilir(R.200,204). Çeşitli taş bezemeler vardır: SİLME, kapı, pencere, mermer söğe ve pervazlarında, kitabeliklerde, tavanlarda, kat ve saçak hizalarında silme ve oyma olarak yapılır. Silme, uzunluğuna devam eden, bir kalıpla silinmiş profili sahip olan taş parçadır. Silmeler profillerine göre DÜZ, YARIM OLUK, Y&QIM KAVAL gibi, çeşitli adlar alırlar. Silme yüzeyleri sade olabildiği gibi, rölyef biçiminde desenli veya boyalı bezemeli yapılır(R.197,198,20l).

KURS: iki kemer arasına koyulan daire biçimindeki taş bezemedir. Kursların duvardan dışarı taşkınca olanlarına KABARA denir. Roman, Osmanlı Mimarilerinde kullanılan bir bezemedir. Kurslarını yüzeyleri oymalı ve kabartmalı yapraklarla bezenerek gülü andıranlarına GÜLÇE/ROZAS acı verilir(R.202).

PİŞMİŞ TOPRAK İLE BEZEME: Toprağın pişirilerek çeşitli işlemlerden geçirilmesi ile bezeme elemanları elde edilir. Pişmiş toprak malzeme ile yapılan bezemelerden biri, tuğlaların duvar içinde çeşitli motifler oluşturacak gibi bir araya getirilmesinden oluşur. Bir diğer duvar bezemesi SIRLI TUĞLA ile elde edilir. Eski Orta Doğu uygarlıklarında, kerpiç duvarları dış etkilere karşı korumak için bina dış yüzeyleri SIRLI TUGLA ile kaplanır. Erken örneklerde, renklendirilmiş sırlı tuğla, duvarın diğer tuğla ya da kerpiç malzemesi ile birlikte, bir motif oluşturacak gibi örülür. Geç dönemlerde ise istenilen motifi kolayca sağlayabilmek için, sırlı tuğlalar çeşitli biçimlerde kesilerek duvara yapıştırılır. Buna MOZAİK ÇİNİ de denir. Diğer bir pişmiş toprak malzeme olan ÇİNİ, duvar kaplamasında, düz ya da desenli, renkli olarak kullanılan bir malzemedir. Osmanlı Mimarlığının Klasik Dönemlerinde çiniye KAŞİ, bu işi yapana da KAŞİGER denildiği bilinir. Beyaz topraktan yapılıp, fırında pişirilerek elde edilen çini, duvarlarda insanın duvara sürtünme hizasına kadar kaplanır. Ayrıca, kubbe kuşaklarında, bingilerde, kornişlerde, levha ya da karnas biçiminde çini uygulamaları vardır. Selçuklu çinilerinde geometrik, bitkisel, rumi motifler, insan figürleri, hayvan betimlemeleri yer alır. Mor, siyah, yeşil, firüze, altın, kahverengi ve mavinin çeşitli tonları bu dönem çinilerinde uygulanır. Osmanlı çinilerinde ise bitkisel motifler kullanılır. Selçuklu çinilerindeki renklere ilaveten, mavi-beyaz, sarı, beyaz, yeşil kullanılan çini renkleridir.

AHŞAP BEZEME, binalardaki ahşap kısımların bitkisel, geometrik veya diğer motiflerle biçimlendirilmesinden elde edilir(R.200). Taş da olduğu gibi ahşapta da kapı, pencere söve ve pervazlarında, kitabeliklerde, tavanlarda, kat, saçak hizalarında SİLME kullanılır(R.207). Bunun dışında kalan, binanın ahşap. Kısımları OYMA ve KÜNDEKARİ ile bezenir. OYMA, ahşaba istenilen biçimin oyarak verilmesiyle elde edilir (R. 195) . KÜNDEKARİ ise, küçük ve geometrik parçaların geçme olarak birbirine bağlanmasıyla oluşturulur(R.208).

MEATALBEZEMELER, kapı, dolap kapağı, pencere kapakları gibi ahşap malzemeler üzerine yapılan bezemelerdir. Kapı halkaları, kilit ağızlıkları, süsleme pulla=ı, türbe ve sebil şebekeleri bezemeli demir ya da bronzdan yapılır(R.209).

MALAKARİ, tavan, duvar ve diğer yapı elemanlarına, alçı malzeme ile kabartma biçiminde yapılan bezemedir.

KALEMKARİ NAKIŞLAR, binaların tavan ve duvarlarına boya ile yapılan kabartma taklidi bezemedir. Kabartma taklidi olmayana ise NAKIŞ denir.

Biçimlerine Göre Bezemeler

Kagir, ahşap, alçı ile yapılan ya da, bez üzerine ahşap boya ile bezeme amacıyla uygulanan çeşitli motifleri şunlardır:

İLKEL MOTİFLER, tarih öncesi dönemlerde günlük eşyalar ve duvarlar üzerine yapılan, çizgiler, noktalar, daireler ve hayvan betimlemelerinden ibaret motiflerdir.

HAYVAN MOTİFLERİ, hayvanların kutsal anlamlar taşıdığı toplumlarda, bu hayvanları betimleyen motiflerdir. Çini, halı seramik sanatında görülen bu motiflerin örneklerine Selçuklu taş işçiliğinde yoğun biçimde rastlanır. Türk bezemesindeki hayvan motifleri şunlardır:

HAYAL MAHSULÜ/EFSANEVİ HAYVAN MOTİFLERİ, ejder, simurg/zümrüti anka kuşu gibi, Orta Asya kültürüne egemen olmuş hayvan motifleridir(R.210).

DOGA KAYNAKLI, STİLİZE EDİLMİŞ HAYVAN MOTİFLERİ, tavşan, geyik, aslan, pars, leylek gibi hayvanların stilize edilmesinden oluşur. Bu, Osmanlı Mimarisinde az rastlanır bir bezeme türüdür(R.211).

RUMİLER, hayvanların kanat, bacak ve bedenlerinin stilize edilmesiyle oluşturulan Orta Asya kökenli motiflerdir. Taş, çini, ahşap, maden kumaş ve tezhipte kullanılan bir motiftir.

MÜNHARİLER, Rumilerin ayrıntıları olduğu sanılan bu motifler XV. Yüzyıla kadar Selçuklu Mimarisinde çok kullanılır.

SALYANGOZ, bitkiler dünyasının vazgeçilmez canlısı olan salyangozun stilize edilmesinden oluşturulur(R.214)

BİTKİSEL MOTİFLER, doğadaki yaprak ve çiçek motiflerinden oluşur. Mimaride taş, çini ve ahşapta örneklenir. Osmanlı Mimarisinde HATAYİ grubu içinde ele alınan YAPRAK, PENÇ, HATAYİ, YARI STİLİZE EDİLMİŞ ÇİÇEKLER kullanılan bitkisel motiflerdir.

YAPRAKLAR, Selçuklu Mimarisinde, geometrik düzenin egemenliği nedeniyle gelişememiştir. Osmanlı Mimarisinde ise önemli bir yere sahiptir. Yapraklar, 1)sade ve küçük boyda, 2)iri dişli, 3) Parçalı ve dilimli, 4) ortadan katlı, 5) Kıvrımlı olmak üzere çeşitli biçimlere sahiptir(R.2IS). Yaprak motifinin bir uzantısı SAP ÇIKMALARI denen, çiçek sapını sembolize eden motiflerdir(R.216).

PENÇ, doğadaki herhangi bir çiçeğin kuşbakışı görünüşünün stilize çizilmesiyle elde edilir. Yaprakların sayısına göre, BİR, İKİ, üÇ, DÖRT, BEŞ, ALTI YAPRAKLI diye adlandırılır. Penç motifindeki yapraklar, aynı yöne doğru eğilmiş ya da kıvrılmışsa, bu dönüş hareketinden ötürü ÇARK-I FELEK adını alırlar(R.217).

HATAYİ, herhangi bir çiçeğin dikine kesitindeki çizgilerin stilize edilmesiyle oluşur(R.2IS).

GONCAGÜL, tam açılmamış, gonca durumundaki çiçeğin dikine kesitindeki çizgilerin stilize edilmesiyle 0Iuşur(R.219). YARI STİLİSE EDİLMİŞ ÇİÇEKLER, lale, karanfil, gül gibi çiçeklerin kendi özelliklerini koruyabilecek kadar stilize edilmesinden 0Iuşur(R.220).

GEOMETRİK MOTİFLER, kare, dikdörtgen, daire, poligon, baklava ve yıldız gibi biçimlerin birleşmesinden oluşur. İslam Sanatının önemli bezeme özelliğidir. Anadolu Selçuklu Mimarisinde geometrik olarak yapılmış bezemelerin örnekleri çok sayıdadır. Osmanlı Mimarisinde geometrik motifler sembolik anlamını kaybetse de kullanımına devam edilir. Taş, çin ve ahşapta örnekleri görülür(R.221).

SEMBOLİK MOTİFLER, dinsel amaçlı olup, güneş, gök, dağ, bulut ve benzeri motiflerden oluşur. Anadolu Türk Mimarisi yapıları çini kaplamalarında görülen BULUT motifi, kökeni Çin geleneklerine kadar giden sembolik bir motiftir(R.222).

GEÇME/ZENCEREK, zincirleme halkaların devamı biçimindeki bir motiftir.Her dönemde, Anadolu Türk Mimarisinde sevilerek kullanılır(R.223).

ÇİNTAMANİ, üçgen biçimini anımsatan, ikisi altta biri üstte üç yuvarlak ve iki dalgalı çizgiden oluşan bir motiftir. Osmanlı sanatçıları bu motifi güç, kuvvet ve saltanatın sembolü kabul ederler. Halı ve çini sanatında örnekleri görülür(R.224).

MİMARİ VE İNSAN YAPISI BİÇİMLERDEN ESİNLENEN MOTİFLER, günlük hayatta kullanılan kaba-kacağın, içinde yaşanılan binaların, araçların stilize edilmesiyle oluşturulan motiflerdir. Bunlar, şöylece sıralanabilirler:

KABLAR, XV. yüzyıldan sonra her türlü bezemede kullanılan vazoların; mezar taşlarında yapılan ve ışığı simgeleyen kandil, şamdan gibi eşyaların betimlemelerinden oluşur.

BİNA DESENLERİ, cami, mescit, ev, köşk, yalı, saray, kale gibi binaların betimlemelerinden oluşur. XVIII. yüzyılda yaygınlaşan bezeme biçimidir.

GEMİ ve KALYON MOTİFLERİ, gemilerin betimlemelerinden oluşur. Bu motifler, seramik, minyatür ve taş süslemede örneklenir.

EŞYA MOTİFLERİ, ev, savaş, mesleki ve gündelik eşyaların betimlemelerinden oluşur. Özellikle mezar taşlarında kişilerin sembolü olarak ortaya çıkar.

BATI KÖKENLİ MOTİFLER, Avrupa'da kullanılan ve XVIII. XIX.  yüzyıllarda Osmanlı Mimarisine giren Barok, Rokoko Ampir etkili motiflerdir.

GELENEKSEL YAPI ELEMANLARI DR E. FÜSUN ALİOĞLU RESTORASYON ANABİLİM DALI