KUBBE

Kubbe

Bir kemer yayının, tepe noktasından inen dikin etrafında dönmesiyle elde edilen yarım küre ya da toparlakça kümbet biçimindeki örtüye KUBBE denir. Erken dönemlerden itibaren kullanılan bir yapı elemanı olan kubbenin, yapım tekniği, büyük mekânları örtme isteği ile sürekli geliştirilir(R.S5).

Kubbenin bileşenleri şunlardır:

DIŞ KUBBE, kubbenin dış yüzeyine denir.

İç KUBBE, kubbenin iç yüzeyidir.

KUBBE KASNAGI/BİLEZİGİ, kubbenin üstüne oturduğu az yükseklikteki kare, çokgen ya da daire planlı kaidedir(R.S6-90).

BİNGİ üstü kubbe ile örtülecek mekânın taşıyıcı ayak, sütun ya da duvarlarının üs~ündeki tabana, kubbenin daire planını oturtmak için yapılan geçiş elemanına denir. Bingilerin KÜRESEL ÜÇGEN BİNGİ / PANDANTİF / TONOZ BİNGİ / TROMP gibi çeşitleri vardır. KÜRESEL ÜÇGEN BİNGİ / PANDANTİF, bir kubbeyi taşıyan kemerler ile kubbe kaidesinin arasını kapatan küresel üçgen parçalardır. TONOZ BİNGİ / TROMP kubbenin kare planlı bir mekâna oturabilmesi için gereken sekizgen kaideye, kareden geçerken kullanılan yapı elemanıdır.

ALEM, yapıların kubbelerine ya da minare tepelerine çeşitli amaçlarla koyulan tepeliktir. Alem, kubbe üst örtüsü olan kurşun kaplamanın kubbe tepesindeki bitim noktalarını kapamak amacıyla yapılır. Ancak alem kullanmanın sadece yapısal nedenleri yoktur. Eski Türk çadırlarının tepesine, kötülüklerden korunmak amacıyla tepelik takıldığı bilinir. Alemler, genellikle bakırdan ve içi boş olarak yapılırlar. Üstlerinin ALTIN VARAK' la kaplandığı örnekleri de vardır(R.97).

KUBBE AYAĞI, kubbenin üstüne oturduğu kemerleri, duvarları taşıyan ayaklara denir.

AGIRLIK KULESİ, büyük kubbelerin açılmalarını önlemek amacıyla kubbe ayaklarına, dışarıdan ilave edilen kagir kısımlara denir.

KUBBE FENERİ, kubbe tepesine, iç mekana ışık ve hava almak amacıyla yapılan yüksekçe ve pencereli kısımdır.

KUBBE ÖRTÜSÜ, kubbelerin üstüne dış etkilere karşı korumak amacıyla yapılan örtüye denir. Bazen kubbe üstüne çatı yapılarak kubbe gizlenir. Ancak, çoğu kez kubbe eğriselliği gösterilecek gibi kurşun, alaturka kiremit gibi malzemelerle kaplanır.

Biçimlerine Göre Kubbeler:

BASIK KUBBE, merkezinden geçirilen kesiti, basık kemeri veren kubbeye denir.

SİVRİ KUBBE, merkezinden geçirilen kesiti, sivri kemeri veren kubbeye denir.

SOGAN/SOGANDAŞI KUDBE, soğan başı biçimindeki kubbeye denir.

YARIM KUDBE, planı yarım daire olan bir mekanın üstünü örten dörtte bir küre parçasıdır.

ÇİFT CİDARLI KUBBE, bir mekanı örtmek için artarda yapılan iki kubbedir.Bu uygulamada mekanın içinden ve dışından algılanan kubbe biçimleri farklıdır.

BİNDİRME KUBBE, merkezinden geçirilen kesiti, bindirme kemeri veren kubbeye denir.

Bulundukları Yere Göre Kubbeler:

ANA/MERKEZİ KUBBE, camilerde ana mekan üstündeki kubbeye denir.

ORTA RUBBE, bir yapıdaki orta mekanı örten kubbedir.

YAN KUBBE, ana kubbenin yanlarındaki alanların üstünü örten kubbedir.

GELENEKSEL YAPI ELEMANLARI DR E. FÜSUN ALİOĞLU RESTORASYON ANABİLİM DALI

TONOZ

Tonoz

Bir kemerin artarda tekrar edilmesiyle ortaya çıkan biçime TONOZ denir. Mezopotamya ve Anadolu'nun eski mimarilerinde tonoz kullanılır. Ahşabın olmadığı yörelerde taş, tuğla, kerpiç gibi malzemelerle üretilir. Roma, Bizans, Gotik, Selçuklu, Osmanlı Mimarilerinde tonoz, yapıların önemli elemanlarındandır ( R. 75 - "78) .

Tonozun Bileşenleri:

TONOZ BAŞLANGICI, tonozun duvar üzerindeki başlangıç noktasıdır.

TONOZ DÜZLEMİ, tonozun üst tarafına teğet olan yatay düzlemdir.

TONOZ BİTİŞGESİ, dik kesişen tonozların birbirine bitiştiği sivri köşelerdir.

TONOZ KABURGASI / NERVÜRÜ, dik kesişen tonozlarda, bitişgelere konan taş iskelettir.

TONOZ TAKKESİ, haçtonozun dört parçasından her birine denir.

TONOZ ÇEYREGİ, dik kesişen tonozların dörtte bir kısmına denir.

TONOZ BÖGRÜ, tonozun tepe noktasından geçirilen yatay düzlem ile tonoz sırtı arasında kalan boşluktur. Bu boşluk üste döşeme kaplaması yapılacağı zaman, moloz malzeme ile doldurulur.

TONOZ PENCERESİ, tonoz üzerinde açılan pencereye denir(R.78).

Biçimlerine Göre Tonozlar:

BEŞİK TONOZ, kesitini yarım daire biçimindeki kemerin oluşturduğu tonozdur.

BASIK TONOZ, kesitini basık kemerin oluşturduğu tonozdur.

SİVRİ TONOZ, kesitini sivri kemerin oluşturduğu tonozdur.

EGRİ/VEREV TONOZ, kesitini oluşturan kemerin üzengi seviyeleri farklı olduğunda ortaya çıkan tonozdur.

EGİK/RAMPAA TONOZ, tonozun başlangıç ve bitimlerindeki kemer başlangıç seviyelerinin yerden yüksekliği aynı olmadığında ortaya çıkan tonozdur.

KONİK TONOZ, tonozun başlangıç ve bitimlerindeki kemer açıklık ve yükseklikleri farklı olduğunda ortaya çıkan tonozdur.

HALKA TONAZ, planı daire biçimindeki tonozdur.

HELOZONİ TONOZ, minare, kule merdiven gibi helozonik mekânların üstünü örten tonozdur.

KABURGALI TONOZ, kesişen tonozların bitişgelerinde taş kordon dolaştığında ortaya çıkan tonoza denir.

RAÇ/HAÇVARİ TONOZ, dik kesişen tonozların oluşturduğu örtüye denir.

MANASTIR TONOZU, kare planlı mekânların örtülmesinde kullanılan, Ara kesitleri karenin köşegenlerinden geçen dört kemer olan dört tonoz parçasından oluşan tonoza denir.

TEKNE TONAZ, dikdörtgen planlı mekanların örtülmesinde kullanılan, ortası normal bir tonozdan, iki ucu ise manastır tonozundan oluşan tonoz biçimidir.

AYNALI TONAZ, manastır tonozunun üst kısmı bir düzlemle kesilmiş gibi olan tonoz biçimidir.

KUBBE TONAZ, yarım küre biçimindeki tonoza denir.

YELPAZE TONAZ, yelpaze ya da huni biçiminde yapılan tonoza denir.

YILDIZ TONAZ, yıldız biçimli parçalı tonozdur(R.79,S1).

BİNDİRME TONAZ, kesitini bindirme kemerin oluşturduğu tonozdur(R.75).

GELENEKSEL YAPI ELEMANLARI DR E. FÜSUN ALİOĞLU RESTORASYON ANABİLİM DALI

ATKILAR

Atkılar

Geleneksel yapıda pencere, kapı ve benzeri boşlukların üstünü kapatmak ve yukarıdan gelecek yükü taşımak amacıyla, boşluğun bir ucundan diğer ucuna yataya paralel koyulan yapı elemanına ATKI denir. Atkıya DÜZ ATKI adı da verilir. Atkıların egemen olduğu mimariler DÜZ ATKILI MİMARİ adını alır. Eski Mısır ve Yunan Mimarilerinin Düz atkılı mimariler olduğu söylenebilir.

Malzemelerine Göre Atkılar

Geleneksel mimarilerde atkılar, kagir ve ahşaptan yapılır. XVIII. XIX. yüzyıllarda döküm, demir sanayindeki gelişmelerle metal atkı da yapılmaya başlanır.

KÂGİR ATKILAR, taş, tuğla gibi malzemeden üretilen atkılardır. TAŞ ATKILAR, moloz ya da kesme taş kullanılarak elde edilir: Pencere, kapı boşluğunu geçen taş atkı tek parça/yekpare ise lento adını alır. Atkı, parçalı olarak yapılıyorsa, buna KILITLI DUZ ATKI denir ve kilitlenme biçimlerine göre de DOGRU KİLİTLİ DÜZ ATKI, BİNDİRME KİLİTLİ DÜZ ATKI, AŞIRMA KİLİTLİ DÜZ ATKI, MERDİVEN KİLİTLİ DÜZ ATKI, DİŞKİLİTLİ DÜZ ATKI diye adlandırılırlar(R.64,65).

TUGLA ATKILAR pişmiş toprak malzeme/tuğladan parçalı olarak yapılır. Parçalı taş ve tuğla atkının yapılış ilkesi aynıdır. Bütün parçaların aksları, üstünde yer aldıkları açıklığa merkezinden geçecek gibi açıklık üstüne yerleştirilir(R.65).

AHŞAP ATKILAR, tek parça ahşaptan yapılır. Kagir, özellikle de ahşap iskelet yapılarda kullanılır. Ahşap atkı BOYUNDURUK / ÜST BAŞLIK adlarını da alır(R.40) .

METAL ATKILAR, Sanayi Devrimi ile birlikte kagir binalarda atkı olarak demir putreller kullanılır. BOYUNDURUK' da denen bu atkılar I PROFİL, L PROFİL gibi profil adları ile tanınırlar.

GELENEKSEL YAPI ELEMANLARI DR E. FÜSUN ALİOĞLU RESTORASYON ANABİLİM DALI