DİLATASYON DERZLERİ

DİLATASYON DERZLERİ

Yapının kendi ağırlığı ya da oturduğu zeminden gelen birtakım etki hareket ya da çökmeleri önlemek zararlarını azaltmak ve düşey hareketlerin yapının tamamına yayılmasını önlemek amacıyla yapılanı derzlere "DİLATASYON DERZİ (Ayırma Derzi)" denilmektedir

Yapılardaki bu istenmeyen hareketlere yol açan etkenler esas itibariyle dört temel gurupta toplanabilirler: 

1.Zemin yapısının homojen olmaması 

2.Y.A.S.S.’nin değişken olması 

3.Temel tabanındaki yük dağılımının değişken olması 

4.Binayı oluşturan elemanların birbirlerinden farklı genleşmeleri 

Dilatasyon Derzleri başlıca üç guruba ayrılmaktadır. 

(1). Oturma ve Genleşme Derzleri 

(2). Titreşim Derzleri 

(3). Hareket Derzleri. 

OTURMA VE GENLEŞME DERZLERİ:

Bunlar yapıya zeminden kendi ağırlığından ve farklı eleman genleşmelerinden gelen etkileri önlemek üzere bırakılan derzlerdir. Dilatasyon derzleri yapıda her 30.00 m. de bir konulmalıdır. Bazı uzun binalarda bu boy sınırlaması 40-50 m. ye kadar çıkarılabilir. Bu derzler binayı temelinden çatısına kadar tamamen ayıran kısımlara bölen boşluklar olup bina bloğunun her 10.00 m. boyu için 1.00 cm. hesabedilerek genişlikleri yaklaşık 1-3 cm. arasında alınmaktadır.

Yapıya temelden gelecek nem ve su gibi zararlı etkilere karşı da derzler bitümlü levha keçe ve diğer yalıtım gereçleriyle doldurulur. Yapıda başlıca dört ayrı kısımda oturma ve genleşme derzi uygulanır:

Temelde Dilatasyon Derzleri: İki bina bloğunun temelleri arasına lastik ve benzeri yalıtım levhaları konularak yeraltı suyunun yükselip yapıya zarar vermesi önlenmektedir. 

Duvarda Dilatasyon Derzleri: İki bina bloklunun duvarları arasında düzenlenmesi gereken derzlerin bina dışarıdan görünmelerini önlemek için derzlerin önleri alüminyum bakir veya galvanize sac levhalarla ya da yağmur iniş borularıyla kapatılır kamufle edilir.

Döşemede Dilatasyon Derzleri: Döşemeler arasında kapı veya koridor gibi geçiş yerlerinde yapılanı ve genellikle alüminyum prinç levhalarla kapatılan derzlerdir. Tökezleyip takılıp düşmeleri önlemek bakımından bu derzlerin döşeme kaplaması üst kotunda levhalarla kapatılması uygun olmaktadır.

Çatı ve Terasta Dilatasyon Derzleri: Eğer çatı ahşap çatı ve kiremit örtü olarak yapılacaksa dilatasyon derzi yapmaya gerek yoktur. Oturma büyükse ve derz mutlaka yapılacaksa kenetli olarak hazırlanan ve paslanmaz levhalarla kapatılır. Teras çatıda derz için yanyana örülen yarim tuğla kalınlığındaki iki duvarın üzerine birlikte ya da ayrı ayrı beton harpuşta dökülür ve üzeri paslanmaz metal levhalar çevrilerek kapatılır.

TİTREŞİM DERZLERİ: 

Fabrika atelye ve sanayi yapıları gibi yerlerde döşeme üzerine oturtulan çeşitli iş makinelerinin verdiği gürültü ve titreşimi azaltmak için yapılanı derzlerdir. Bunun için öncelikle yapılanı sağlam temelin içerisi su ve neme karşı yalıtım gereçleriyle doldurulur gerekli derz boşluğu bırakılır ve içeriye ayrıca makine temeli yapılır. Ayrıca çift temel yapılıp üstteki makine temeli yüzer temel şeklinde çevresi lastik v.s. ile kaplanarak ve gerekli yalıtım derzi bırakılarak alt temel üzerine oturtulabilmektedir. 

HAREKET DERZLERİ:  

Betonarme çelik ya da kompoze uzun köprülerde genleşmeden doğacak iç gerilmeleri ve kilit kuvvetleri önlemek çatlamaları ayrılmaları ve zorlanmaları ortadan kaldırmak amacıyla aşağıda görüldüğü gibi yapılmaktadırlar. Burada derzlerin metal plakalarla örtülmesi yerine köşelerdeki kırılmaları önlemek için köşebentlerle veya plakalarla takviye yapmak esastır.

Prof. Dr. İlker ÖZDEMİR / YAPI ELEMANLARI DERS NOTLARI

KAPILAR

Binalara ve içindeki bölümler arasında giriş ve çıkışı sağlayan yapı elemanlarıdır. Kapı boyutları, kaba inşaatla bırakılacak boşluk ölçüleri olarak metre birimi olarak verilir. Bu ölçüler doğrama resimlerinde cm ve detaylarda mm cinsinden yapılır.

1) Dış Kapılar, binaya dışardan giriş ve çıkışı sağlar. Dış kapıların genişlikleri, tek kanat için 100- 120 cm iki veya fazla kanatlı kapılarda her kanat için 80-90 cm alınır. Yükseklikleri binanın cephe görünüşüne bağlıdır. Normal 220-230 cm alınabilir.

2) İç kapılar, bina içi bölümlerine giriş ve çıkışı sağlar, oda kapıların genişliği 80- 100 cm, mutfak, banyo, WC ve servis kapılarının genişliği 70-90 cm, iki veya daha fazla kanatlı kapılar da her kanat için 70 veya 80 cm. umumi binalarda 100- 110 cm alınır. İç kapı yükseklikleri 200-220 cm ve ortalama 210 cm’dir.

Kapılar açılış şekillerine göre yedi kısımda incelenmektedir. 

1) İçe Açılan Kapılar: Mesken olarak kullanılan binalarda kapılar bina bölümlerinin içine açılır. İçe açılan kapının iç tarafından baktığımızda menteşeler sağda olursa bu kapıya iç ve solda olursa sol kapı denir.

2)Dışa Açılan Kapılar: Çok sayıda insanların kullandığı umumi binalarda kapılar dışa doğru açılır. Bu binaların kısa zamanda başlatılması için gerektiğinde, kapı önündeki yığılma açılması engel olacağından kapıların koridorlara veya dışarıya açılması zorunludur.

3) Çarpma Kapılar: Binada içe ve dışa açılabilen kapılardır. Genellikle meskenler dışındaki yapılarda kullanılır ve sert ağaçtan yapılır.

4) Sürme Kapılar: Kapının açılması esnasında kapladığı alan kullanmaya mani taşkil ediyorsa kapılar tek ve iki kanatlı sürmeli yapılır. Kapı kanatlarının duvar içinde veya dışında makara veya bilye üzerine hareket ettirilir.

5) Döner Kapılar: Binaya giriş ve çıkışın ayarlanabilmesi, kullanılması esnasında soğuk ve sıcağın geçirilmemesi istenilen yerlerde genellikle dört kanatlı olarak yapılır. Silindir şeklindeki kabine içinde düşey bir mil etrafında döndürülerek kulllanılır.

6) Yanda Toplanan –katlanan- Kapılar: İki veya daha fazla kanat üstte bir raya asılır ve aynı zamanda yanlarda iç ve dışarı olan menteşelerle birbirine bağlanır.

7)Yukarıda Toplanan (Katlanan)Kapılar (Akordiyon Kapılar): Bir kanat ile birçok parçalar halinde açılıp kapanırken katlanır. Dar alanlarda kullanılarak alandan tasarruf sağlarlar

İP İSKELESİ KULLANIMI

Özellikle bina yapılarında köşe kazıkları çakılıp 1/1 ölçeğinde yapı zemine aplike edildikten sonra temel çukuru, sömel ve bağ kirişi kazıları sırasında kaybolacak olan bu noktaların yerlerini kaybetmemek için "ip iskelesi" kurulur. 

 Bunun için şu işlemler ardarda yapılır;

(1.) Köşelere çakılmış olan kazıkların her iki doğrultuda 100-250 cm. dışından ve 150-300 cm. aralıklarla 7x7, 6x8, 8x8 cm. kesitli kazıklar zemine çakılır. Kazık boyları 100-150 cm. civarındadır.  

 (2.) Kazıkların dış üst kenarlarından 4x8 ya da 5x10 cm. kesitli yatay latalar çakılır. "Telöre" ya da "Tolero" adı verilen bu lataların boyları 2.0 - 4.0 m. arasındadır. Zeminden 50 - 100 cm. yapı subasman kotundan (yapının doğal zemin kotu altındaki kısımları) en az 30 - 40 cm. yukarıdan çakılan bu telörelerin aralarından geçiş için kapı ve boşluklar bırakılmalıdır.

(3.) Telörelerin üzerine yapının şu kısımları işaretlenir; 

3.1. Temel kazısı genişliği 

 3.2. Sömel aksları sömel temel hatılı genişliği 

 3.3.Temel ve zemin kat duvarları genişlikleri. 

Planda yatay akslar rakamlarla düşey akslar da harflerle gösterilir. Bu harf ve rakamlar telöre üzerine yazılarak işaretlenir. Aksların telöreler üzerine işaretlenmesi ya çivi çakarak ya da çentik açarak yapılır.  

 (4.) İşaretlerden karşılıklı olarak ipler çekilerek ip iskelesi oluşturulur. İplerin daima gergin olması için de uçlarına ağırlık ya da tuğla asılır. En kullanışlı işaretleme çentik açmaktır. İplerin kesim noktaları aynı zamanda temel akslarının merkezlerini gösterir.

(5.) İplerin kesim noktalarından sarkıtılan çekül ya da şakul adi verilen araçlarla temel-sömel aksları zemin üzerinde kolayca belirlenebilmektedir. Zeminin durumuna göre bazan telöreler kademeli yapılabilir bazan da telöre yerine bitişik nizam yapı türünde komşu bina duvarlarından yararlanılabilir.

Prof. Dr. İlker ÖZDEMİR / YAPI ELEMANLARI DERS NOTLARI